مقدمه
تومور هیپوفیز چیست؟ یکی از غدد بسیار مهم بدن غده هیپوفیز است. این غده تقریبا کنترل تمام ترشحات هورمونی بدن را بر عهده دارد. هیپوفیز سه لوب دارد و هر لوب وظیفه مهمی در بدن ایفا میکند. لوب پیشانی یا همان هیپوفیز قدامی حدود ۸۰ درصد غده هیپوفیز را تشکیل میدهد. لوب پیشانی در جلوی سر قرار دارد.
وظیفه لوب پیشانی آزاد سازی و ساخت هورمون سیگنال دهی به جریان خون است. هورمون های آزاد شده در خون به اندام ها فرمان حرکت و غیر فعال شدن را می رسانند. فرمان ترشح غدد دیگر بدن نیز از طریق لوب پیشانی کنترل می شود. لوب میانی هم فقط یک هورمون ترشح میکند که وظیفه آن ساخت رنگدانه های پوستی است. لوب سوم که در پشت غده است و به هیپوفیز خلفی مشهور است.
هیچ هورمونی ترشح نمی کند و پایانه های عصبی سلول های مغزی را شامل می شود که از هیپوتالاموس می آیند. در واقع هیپوفیز خلفی محل جمع آوری و ذخیره سلول های مغزی است تا در زمان لزوم از آنها استفاده شود.
غده هیپوفیز و عملکرد آن
غده هیپوفیز در زیر مغز و نزدیک هیپوتالاموس قرار دارد و تقریبا کنترل تمامی ترشحات هورمونی بدن را بر عهده دارد. این غده کوچک شامل سه لوب اصلی است که هر کدام نقش حیاتی در سلامت و عملکرد بدن دارند. لوب قدامی یا هیپوفیز قدامی، که حدود ۸۰ درصد حجم کل غده را تشکیل میدهد، مسئول تولید و آزادسازی هورمونهای اصلی بدن است و ترشحات آن، فعالیت سایر غدد از جمله تیروئید، آدرنال و غدد جنسی را کنترل میکند. لوب میانی که تنها یک هورمون ترشح میکند، بیشتر در تنظیم رنگدانههای پوست نقش دارد و در بزرگسالان کمتر فعال است. لوب خلفی یا هیپوفیز خلفی، هورمونی ترشح نمیکند و پایانههای عصبی هیپوتالاموس را ذخیره و در زمان نیاز آزاد میکند، مانند هورمونهای اکسیتوسین و وازوپرسین که نقش کلیدی در عملکرد کلی بدن دارند.
هورمون هایی که توسط هیپوفیز در بدن ترشح می شوند کدامند؟
در واقع غده هیپوفیز در بدن انسان شش هورمون مختلف را ترشح می کند و عملکرد غده هیپوفیز عبارتند از:
- هورمون محرک تیروئید (TSH)، کنترل ترشح تیروئید بر عهده این غده است.
- هورمون آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH)، ترشح آدرنالین بدن بر عهده غده آدرنال است و تحریک این غده برای ترشح بر عهده هیپوفیز است
- هورمون تحریک پیاز مو (FSH)، نقش اساسی این هورمون در بلوغ و تولید مثل است.
- هورمون لوتئینیزه کننده (LH)، این هورمون کنترل رشد جنسی و تولید مثل را بر عهده دارد.
- هورمون رشد (GH)، کنترل رشد و بلوغ جنسی کودکان در دوران رشد بر عهده این هورمون است.
- پرولاکتین (PRL)، وظیفه تولید شیر در بدن بانوان در زمان بارداری بر عهده این هورمون است.
غده های داخل بدن تنها وظیفه تولید یک هورمون را بر عهده دارند و در یک قسمت بدن کارایی دارند در صورتی که غده هیپوفیز به دلیل نحوه عملکرد و جایگاهی که در مغز دارد بر غدد دیگر و ترشح هورمون های بدن احاطه دارد.هرگاه غده هیپوفیز رشد غیر طبیعی داشته باشد شخص به تومور هیپوفیز مبتلا می شود.
تومور هیپوفیز
تومور هیپوفیز زمانی رخ میدهد که سلولهای غده هیپوفیز به صورت غیرطبیعی رشد کنند. خوشبختانه بیشتر این تومورها خوشخیم هستند و اغلب به شکل آدنوم هیپوفیز مشاهده میشوند، که به ندرت سرطانی میشوند و معمولاً در جای خود باقی میمانند. انواع دیگر تومور نیز ممکن است ایجاد شوند، اما آدنوم شایعترین اختلال است.
علائم تومور هیپوفیز
علائم تومور هیپوفیز متنوع هستند و به نوع، اندازه و محل تومور بستگی دارند. در برخی افراد، تومور کوچک است و هیچ علامتی ایجاد نمیکند، اما در موارد پیشرفته، تومور میتواند منجر به سردردهای مزمن و شدید شود که به مرور زمان شدت مییابند. اختلالات هورمونی ناشی از تومور نیز میتواند باعث توقف رشد در کودکان، رشد بیش از حد دست و پاها (آکرومگالی) در بزرگسالان، سندرم کوشینگ به دلیل تولید زیاد ACTH، نوسانات تیروئید و بیماری آدیسون شود. علاوه بر این، فشار بر اعصاب بینایی ممکن است باعث اختلالات دید، تاری دید یا حتی کاهش میدان بینایی شود. نوسانات خلقی، افسردگی، عصبانیت شدید، کاهش میل جنسی، اختلال در حافظه و تغییرات خواب نیز از دیگر پیامدهای تومور هیپوفیز هستند. برخی از بیماران ممکن است افزایش وزن، دیابت، ناباروری، تغییرات در عادت ماهانه و حتی ترشح شیر بدون بارداری را تجربه کنند.
تشخیص و درمان تومور هیپوفیز
تشخیص تومور هیپوفیز نیازمند ارزیابی جامع پزشکی است. پزشک متخصص مغز و اعصاب با بررسی سابقه پزشکی، انجام آزمایشهای خون و ادرار، سنجش سطح هورمونها، تصویربرداری MRI یا CT اسکن و تست بینایی، وضعیت بیمار را ارزیابی میکند. در موارد خاص، بیوپسی سلولهای تومور نیز انجام میشود تا نوع دقیق تومور تعیین گردد. تشخیص به موقع اهمیت ویژهای دارد، زیرا تومور میتواند عملکرد هورمونی بدن و سلامت عمومی بیمار را تحت تاثیر قرار دهد.
روش های درمان تومور هیپوفیز
- حذف کامل و برداشتن تومور از روی هیپوفیز
- کنترل رشد تومور
- مدیریت سطح ترشح هورمون توسط داروها
گاهی برای درمان تومور هیپوفیز می بایست از هر سه روش برای کنترل کامل بیماری بهره برد. جراحی حذف تومور، استفاده از دارو برای کنترل علائم و ممانعت از رشد تومورهای ریزی که ممکن است در محل باقی مانده باشند. برخی اوقات پرتو درمانی نیز برای درمان تومور هیپوفیز بکار گرفته می شود. به کمک اشعه گاما و اشعه x با توان بالا اندازه تومور کاهش پیدا میکند.
روش های جراحی برای درمان هیپوفیز
دو روش برای جراحی و درمان تومور هیپوفیز وجود دارد.
روش کرانیوتومی:
در جراحی باز و روش کرانیوتومی از قسمت بالای سر با برش پوست و جمجمه تومور هیپوفیز برداشته می شود. در این روش بیمار سه ساعت بیهوش و تحت عمل جراحی قرار میگیرد. این روش برای برداشتن تومورهای بزرگ و پیچیده که ممکن است به بافت مغز نیز آسیب رسانده باشند موثر تر است.
روش آندوسکوپی مغز:
این روش جراحی یکی از جدیدترین روش های جراحی مغز محسوب می شود. از طریق بینی و بدون باز کردن جمجمه تومور از بینی خارج می شود. در این روش درمانی هیچ جای برش و زخمی در بدن بیمار وجود نخواهد داشت.
سوالات متداول(FAQ)
۱. تومور هیپوفیز چیست و آیا خطرناک یا سرطانی است؟
تومور هیپوفیز ناشی از رشد غیرطبیعی سلولهای این غده در مغز است. خوشبختانه اکثر این تومورها (آدنومها) خوشخیم هستند، در جای خود باقی میمانند و به ندرت به سرطان تبدیل میشوند.
۲. شایعترین علائم وجود تومور در غده هیپوفیز چیست؟
علائم شامل سردردهای مزمن، اختلالات بینایی (تاری دید یا کاهش میدان دید)، اختلالات هورمونی (مانند رشد غیرطبیعی دست و پا در بزرگسالان یا توقف رشد در کودکان)، نوسانات خلقی، ناباروری و ترشح غیرطبیعی شیر است.
۳. تومور غده هیپوفیز چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص قطعی توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب و از طریق آزمایش خون و ادرار (برای بررسی سطح هورمونها)، تصویربرداری دقیق (MRI یا CT اسکن) و معاینات بیناییسنجی انجام میشود.
۴. روشهای اصلی درمان تومور هیپوفیز کدامند؟
درمان بسته به اندازه و نوع تومور متفاوت است و معمولاً شامل ترکیبی از جراحی (برداشتن تومور)، دارودرمانی (کنترل ترشح هورمونها) و در برخی موارد پرتودرمانی (کوچک کردن تومور با اشعه) میباشد.
۵. جراحی تومور هیپوفیز به چه روشهایی انجام میشود؟
دو روش اصلی وجود دارد: آندوسکوپی مغز که روشی جدید و بدون برش است (خروج تومور از طریق بینی) و کرانیوتومی یا جراحی باز جمجمه که برای خارج کردن تومورهای بزرگ و بسیار پیچیده استفاده میشود.
جمعبندی
تومور هیپوفیز یک بیماری مهم است که میتواند سلامت هورمونی و کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. شناخت علائم اولیه، انجام تستهای هورمونی و تصویربرداری دقیق، کلید پیشگیری از مشکلات جدی و درمان موفقیتآمیز است. بیشتر تومورهای هیپوفیز خوشخیم هستند، اما درمان مناسب و به موقع میتواند از عوارض جدی جلوگیری کرده و کیفیت زندگی بیماران را به طور قابل توجهی بهبود دهد.
